Sekularyzacja klasztoru w Owińskach nastąpiła dokładnie w roku 1797 (część dóbr odsprzeano natychmiast berlińskiemu bankierowi, Zygmuntowi Ottonowi von Treskow) ale zakonnice przebywały tutaj jeszcze do roku 1835. Trzy lata później, w roku 1838 zorganizowano wspomniany już instytut. Jak czytamy w “Dodatku tyczącym się instytutu leczenia obłąkanych na umyśle w Owińskach“:

Gdy Najjaśniejszy Król Najwyższą odprawą na drugi Sejm W.[ielkiego] Xięstwa Poznańskiego raczył najmiłościwiej przekazać Stanom Prowincyi wszystkie do zniesionego klasztoru panien Cystersek w Owińskach należące budynki i ogrody, w celu urządzenia instytutu leczenia obłąkanych i przyjmowania doń tymczasowo nieuleczonych tego rodzaju chorych [...]

Deklarowano też, że…

[...] utworzenie instytutu prowincjonalnego, poświęconego niesieniu pomocy lekarskiej i słodzeniu smutnego losu wielce pożałowania godnej części spółobywateli naszych, nie mało całą zajmuje prowincją, i że mianowicie dla rodzin, których nieszczęśliwi członkowie mają być instytutowi takiemu powierzeni, bliższa o urządzeniu jego wiadomość stanie się prawdziwą ufności i pociechy ostoją.[...]

W dalszej części tego interesującego źródła przeczytać możemy, że w tym pierwszym okresie instytut przygotowany był na przyjęcie stu chorych.

W latach siedemdziesiątych XIX wieku przystąpiono do rozbudowy zakładu. Zbudowano kompleks nowych budynków z własną gazownią i łaźnią parową. Trzeba przyznać, że musiał to być owym czasie obiekt niezwykle nowoczesny (podobno otrzymywał nagrody i wyróżnienia, chociaż moim zdaniem na sam widok wszechobecnego neogotyku można było dostac szajby – całość, przynajmniej obecnie, przypomina zamek Draculi lub Frankensteina). W każdym razie chwalono się tym miejscem, czego wyrazem są hasła w rozmaitych encyklopediach, a także liczne wzmianki w literaturze. Np. Pliny Earle, w swym dziele Institutions for the Insane, in Prussia, Austria, and Germany (książka dostępna jest dzięki Google Books), pisze:

At the commencement of the year 1838, an institution for the curable insane of the province of Posen, was opened in the old monastery Owinsk, in or near the city of Posen. It was intended for one hundred patients, and was permitted to receive dangerous incurables, till such time as-all the apartments should be required for curables. Under the direction of Dr. Beschorner it acquired a reputation such that it is included, by Dr. Julius, in his list of thirteen of the best institutions in Germany. The apartments became fully occupied, and such was the demand for further accommodations that it was proposed, in 1844, to erect another department, for incurables, thus making it a ” relatively connected ” asylum.

(Jak przypuszczam) w tej, lub w zbliżonej formie funkcjonował do września 1939 roku, kiedy to Niemcy którzy zajęli Owińska (10.IX) przystąpili do likwidacji ośrodka… a przede wszystkim likwidacji jego pacjentów, którzy w liczbie około 1000 zginęli rozstrzelani w okolicznych lasach bądź zagazowani w Forcie VII w Poznaniu.

Podczas wojny umieszcono tutaj SS u. Waffen-Junkerschule Braunschweig Posen-Treskow (pisownia oryginalna za źródłem), w którym “kształcili się” żołnierze (czy też konkretnie: podoficerowie) z oddziałów ochotniczych np. Freikorps Denmark (piszą o tym tutaj).

Po wojnie lokowano w budynkach szpitalnych rozmaite instytucje. Najpierw sierociniec, później ośrodek dla dzieci niewidomych aż w końcu ośrodek szkolno-wychowawczy dla młodzieży. Od 1994 r. kompleks stoi pusty i stopniowo popada w ruinę, zaś prywatny właściciel zdaje się pozostawać obojętny na jego stan i dalsze losy. Z wyposażenia nie zostało dosłownie nic. Na załączonym filmie widać jedynie kilka ocalałych detali, jak drzwi ze wspaniałymi okuciami i bogato zdobione kafelki w dawnej kuchni (prawdopodobnie była to kuchnia). Fotografie, dzięki uprzejmości Inkubatora Jonesa

Bibliografia:

1. Dziaduś St., “Hirschberg” i “Treskau” podobozy Gross-Rosen, Urywki wspomnień, “Przegląd Lekarski”, 25 (1), 138-145.

2. Jaroszewski Z., Los Szpitala Psychiatrycznego w Owińskach w czasie wojny, „RP” Rok XXVII, Tom 37 nr 1, 1949, s. 117-12.

3. Jachowicz R., Rozwój szpitala psychiatrycznego w Owińskach, „Biuletyn Informacyjny Polskiego Towarzystwa Szpitalnictwa” 1987, nr 5, s. 17-18.

4. Rieß V., Die Anfänge der Vernichtung „lebensunwerten Lebens“ in den Reichsgauen Danzig-Westpreußen und Wartheland 1939/1940, Frankfurt am Main-Berlin-Bern-New York-Paris-Wien, Europäischer Verlag der Wissenschaften 1995.