Na początku XX wieku Pruska Komisja Kolonizacyjna postanowiła uczynić z niej niemiecką wieś potiomkinowską, i w roku 1905 wykupiła wszystkie grunty z rąk polskiego dziedzica. Prędko przystąpiono do budowy nowego osiedla i już w 1906 roku sprowadzono pierwszych osadników niemieckich, których sprowadzono w tym celu z różnych zakątków Europy (np. z Węgier, Rumunii czy krajów bałtyckich – tzw. Baltdeutsche). Zamieszkali oni w bardzo nowoczesnych, jak na owe czasy domach, wyposażonych nie tylko w bieżącą wodę ale i kanalizację – co na wsi, nawet holsztyńskiej czy westfalskiej, standardem raczej nie było.

Źródło: Internet :-)

Każdy z domów (a było ich z kilkanaście) zbudowano w innym stylu, pochodzącym z innego zakątka Wielkiej Rzeszy, pamiętając też o tym że w każdym z obejść pomieszkiwać miał specjalista innego fachu (tu kowal, tam rzeźnik etc).

Wieś stała się miejscową atrakcją, do której gwarnie zaczęli napływać różnej maści dziennikarze, wycieczki szkolne i ważne osobistości. I tak na przykład, w czasopiśmie „Die Gartenkunst”  w roku 1907 ukazał się obszerny reportaż z Golęczewa (czy raczej Golenhofen) w którym wyczytać można rzeczy niebywałe, a które zdają się potwierdzać tezę zawartą w tytule zwłaszcza kontrastując nowe Golęczewo z nędznymi wytworami polnischer Wirtschaft.

Źródło: http://archive.org/details/diegartenkunst09deut

Ten społeczny eksperyment okazał się zupełną porażką. Osadnicy prędko popadli w rozmaite tarapaty, wślad za którymi pojawił się np. alkoholizm. Jednak ostateczny kres tej idylli położyła pierwsza wojna światowa, którą wydaje się, rozpętały te same ambicję które kazały wznieść Golenhofen.

Dziś, przeszło sto lat później śladów dawno minionej przeszłości jest zaskakującą dużo. Wszystko oczywiście porośnięte w różnych proporcjach, to mchem, to farbą olejną czy styropianem. Ale kształt zasadniczy pozostał bez zmian. Po roku 1919 zburzono jedynie studnię stojącą w centrum wsi, na której wykuta była gotykiem sentencja, stanowiąca motto wsi pojawiające się min na widokówkach z tego miejsca.

Dlaczego zdecydowano się zakopać figury zamiast restaurować? Być może bano się, że ktoś wpadnie na pomysł by je zupełnie zniszczyć – wszak były symbolem nieistniejącego już imperium. Inna rzecz, że w tym czasie raczej nie brakowało cenniejszych zabytków które również potrzebowały pomocy, a co to za zabytek który ma 60 lat? W kategorii architektura potrzeba nieco więcej.

Pod koniec lat siedemdziesiątych, postanowiono figury jednak odkopać, ale jak dotąd nikt nie wymyślił co dalej z nimi zrobić. Mimo renowacji nie zdecydowano się figur jakoś wyeksponować, i jest to trochę dziwne. Jeżeli Niemcy uważają, że cała Siegesallee to wstydliwa sprawa, to dla czego jedyną (chyba) figurą która uniknęła pochowania jest posąg Alberta I Brandenburskiego (zwanego Niedźwiedziem), patrona NSDAP i pogromcy Słowian połabskich Brzeżan i Wkrzan? Z drugiej strony – po co wydawać ojro, na zakopywanie, odkopywanie i picowanie dość sporych kamlotów, które ustawia się później tak by nikt ich przypadkiem nie mógł dobrze sfotografować?

Widać, że ktoś ma tutaj kłopot z własna historią.

Fotki składające się na tę panoramę, wykonane zostały 24 stycznia 2010 zwykłym aparatem kompaktowym (Canon A590 IS) i pozlepiane przy pomocy programu Hugin.

Jest faktycznie kilka istotnych zmian, które (w sposób może nieco stereotypowy) ilustrują zmiany jakie dokonały się w ciągu dekady oddzielającej te dwa wydania. Na pierwszy ogień, „Tablica II” ilustrująca „o co kaman” z głębią ostrości – w 1951 na przykładzie (przypuszczalnie) murarza, który zręcznie balansuje taczką  na tle wielkiej budowy – w tej roli, jak sądzę,  Stolica. W wydaniu z  roku 1961 na „Tablicy II” widzimy panią na ławce, z balonem w ręce na tle, już wyraźnie odbudowanej, Stolicy.

Idąc dalej widzimy objaśnienie paralaksy – w 1951 na obrazku facet w tle plakat o wyraźnie polityczno-wojennej tematyce. W 1961 przemalowano faceta na kobitę, a i plakat też jakiś bardziej „lajtowy”.

I jeszcze na deser:  w rozdziale „Od tematu do tematu”, w części „Uroczystości” (przemianowanego w 1961 na „Uroczystości i imprezy”) w wydaniu z 1951 czytamy:

W dniu wielkich świąt ludowych, kiedy domy udekorowane są chorągwiami i portretami, kiedy ulice przecięte są pasmami transparentów, a podniecone i radosne tłumy wylegają z mieszkań – miejsce fotoamatora i jego aparatu jest tam, skąd najlepiej można obserwować przebieg uroczystości.

…zaś w wydaniu z 1961, już jakby nieco mniej entuzjazmu, bo akapit ten brzmi:

W dniu wielkich świąt ludowych, kiedy domy udekorowane są chorągwiami, a ulice przecinają pasma transparentów – miejsce fotoamatora i jego aparatu jest tam, skąd najlepiej można obserwować przebieg uroczystości.

Mało tego! Wycięto taką oto cenną wskazówkę (wydanie II, s. 154):

Wspomnieć tu należy o uwadze, z jaką traktować należy poza pierwszoplanowymi obiektami ruchomymi – tło i nieruchome akcesoria. W dużej mierze uczestniczą one w wytworzeniu odpowiedniej atmosfery zdjęcia i to zarówno w sensie dodatnim jak i ujemnym.  Jeśli młoda, imponująca kolumnę zetempowskiej młodzieży z rozwiniętymi sztandarami sfotografujemy na tle niskiego, chylącego się ze starości domku, to pryśnie od razu urok młodości i siły, który powinien cechować takie zdjęcie. Odwrotnie – jeśli wyciągnięte szeregi włókniarek, czy kolejarzy sfotografujemy łącznie z przeciągniętym przez ulice transparentem „Wydajną pracą walczymy o pokój”, to efekt dolnej części zdjęcia zostanie przez takie połączenie wydatnie zwiększony.

…fragment ten w nowszym wydaniu (s.164) brzmi już tak:

Wspomnieć tu należy o uwadze, z jaką traktować należy poza pierwszoplanowymi obiektami ruchomymi – tło i nieruchome akcesoria. W dużej mierze uczestniczą one w wytworzeniu odpowiedniej atmosfery zdjęcia i to zarówno w sensie dodatnim jak i ujemnym. Jeśli radosną kolumnę młodzieży z rozwiniętymi sztandarami sfotografujemy na tle niskiego, chylącego się ze starości domku, to pryśnie od razu urok młodości i siły, który powinien cechować takie zdjęcie.

Widać wyraźnie że z propagandą było z roku na rok coraz gorzej. I nawet młodzież już nie ta (zetempowska) co kiedyś… (ZMP jeszcze w paru inny fragmentach jakoś magicznie wyparowało).

Wydania III i IV omawianej książki nie widziałem na oczy, więc nie wykluczone, że zmiany te zostały naniesione jakoś wcześniej. I tak właśnie z pozoru niewinna książeczka potraktowana być może jako papierek lakmusowy sytuacji społeczno-politycznej w naszym wesołym kraju, w tych – bądź co bądź – niewesołych czasach.

Wybudowany w latach 1882-88 miał na celu osłanianie, ważnego dla militarnej potęgi Cesarstwa Niemieckiego miasta Spandau, które stanowiło ważny ośrodek produkcji (m.in.) broni. W związku z rozwojem w sztuce wojennej, jasnym okazało się że tamtejsza cytadela (dzieło XVI-wieczne) nie spełnia już swojej roli (pozostała ona garnizonem dla Garde-Grenadier Regiment Nr5).

Wracając do fortu Hahneberg – niestety nie udało mi się (jeszcze) dostać do środka, ale całość wygląda niezwykle obiecująco. Na uwagę zasługuje fakt, zaskakująco niskiego poziomu zdewastowania obiektu. Wojna obeszła się z nim łagodnie, i nie licząc nieco „obrobionej” (zapewne) pepeszą gapy, i kilku rozebranych celem pozyskania budulca fragmentów, fort przetrwał nienaruszony.

Sekularyzacja klasztoru w Owińskach nastąpiła dokładnie w roku 1797 (część dóbr odsprzeano natychmiast berlińskiemu bankierowi, Zygmuntowi Ottonowi von Treskow) ale zakonnice przebywały tutaj jeszcze do roku 1835. Trzy lata później, w roku 1838 zorganizowano wspomniany już instytut. Jak czytamy w „Dodatku tyczącym się instytutu leczenia obłąkanych na umyśle w Owińskach„:

Gdy Najjaśniejszy Król Najwyższą odprawą na drugi Sejm W.[ielkiego] Xięstwa Poznańskiego raczył najmiłościwiej przekazać Stanom Prowincyi wszystkie do zniesionego klasztoru panien Cystersek w Owińskach należące budynki i ogrody, w celu urządzenia instytutu leczenia obłąkanych i przyjmowania doń tymczasowo nieuleczonych tego rodzaju chorych [...]

Deklarowano też, że…

[...] utworzenie instytutu prowincjonalnego, poświęconego niesieniu pomocy lekarskiej i słodzeniu smutnego losu wielce pożałowania godnej części spółobywateli naszych, nie mało całą zajmuje prowincją, i że mianowicie dla rodzin, których nieszczęśliwi członkowie mają być instytutowi takiemu powierzeni, bliższa o urządzeniu jego wiadomość stanie się prawdziwą ufności i pociechy ostoją.[...]

W dalszej części tego interesującego źródła przeczytać możemy, że w tym pierwszym okresie instytut przygotowany był na przyjęcie stu chorych.

W latach siedemdziesiątych XIX wieku przystąpiono do rozbudowy zakładu. Zbudowano kompleks nowych budynków z własną gazownią i łaźnią parową. Trzeba przyznać, że musiał to być owym czasie obiekt niezwykle nowoczesny (podobno otrzymywał nagrody i wyróżnienia, chociaż moim zdaniem na sam widok wszechobecnego neogotyku można było dostac szajby – całość, przynajmniej obecnie, przypomina zamek Draculi lub Frankensteina). W każdym razie chwalono się tym miejscem, czego wyrazem są hasła w rozmaitych encyklopediach, a także liczne wzmianki w literaturze. Np. Pliny Earle, w swym dziele Institutions for the Insane, in Prussia, Austria, and Germany (książka dostępna jest dzięki Google Books), pisze:

At the commencement of the year 1838, an institution for the curable insane of the province of Posen, was opened in the old monastery Owinsk, in or near the city of Posen. It was intended for one hundred patients, and was permitted to receive dangerous incurables, till such time as-all the apartments should be required for curables. Under the direction of Dr. Beschorner it acquired a reputation such that it is included, by Dr. Julius, in his list of thirteen of the best institutions in Germany. The apartments became fully occupied, and such was the demand for further accommodations that it was proposed, in 1844, to erect another department, for incurables, thus making it a ” relatively connected ” asylum.

(Jak przypuszczam) w tej, lub w zbliżonej formie funkcjonował do września 1939 roku, kiedy to Niemcy którzy zajęli Owińska (10.IX) przystąpili do likwidacji ośrodka… a przede wszystkim likwidacji jego pacjentów, którzy w liczbie około 1000 zginęli rozstrzelani w okolicznych lasach bądź zagazowani w Forcie VII w Poznaniu.

Podczas wojny umieszcono tutaj SS u. Waffen-Junkerschule Braunschweig Posen-Treskow (pisownia oryginalna za źródłem), w którym „kształcili się” żołnierze (czy też konkretnie: podoficerowie) z oddziałów ochotniczych np. Freikorps Denmark (piszą o tym tutaj).

Po wojnie lokowano w budynkach szpitalnych rozmaite instytucje. Najpierw sierociniec, później ośrodek dla dzieci niewidomych aż w końcu ośrodek szkolno-wychowawczy dla młodzieży. Od 1994 r. kompleks stoi pusty i stopniowo popada w ruinę, zaś prywatny właściciel zdaje się pozostawać obojętny na jego stan i dalsze losy. Z wyposażenia nie zostało dosłownie nic. Na załączonym filmie widać jedynie kilka ocalałych detali, jak drzwi ze wspaniałymi okuciami i bogato zdobione kafelki w dawnej kuchni (prawdopodobnie była to kuchnia). Fotografie, dzięki uprzejmości Inkubatora Jonesa ;-)

Bibliografia:

1. Dziaduś St., „Hirschberg” i „Treskau” podobozy Gross-Rosen, Urywki wspomnień, „Przegląd Lekarski”, 25 (1), 138-145.

2. Jaroszewski Z., Los Szpitala Psychiatrycznego w Owińskach w czasie wojny, „RP” Rok XXVII, Tom 37 nr 1, 1949, s. 117-12.

3. Jachowicz R., Rozwój szpitala psychiatrycznego w Owińskach, „Biuletyn Informacyjny Polskiego Towarzystwa Szpitalnictwa” 1987, nr 5, s. 17-18.

4. Rieß V., Die Anfänge der Vernichtung „lebensunwerten Lebens“ in den Reichsgauen Danzig-Westpreußen und Wartheland 1939/1940, Frankfurt am Main-Berlin-Bern-New York-Paris-Wien, Europäischer Verlag der Wissenschaften 1995.